در سال های اخیر، وابستگی طولانی مدت کشور به واردات تجهیزات آزمایشگاهی، بیش از گذشته به یک چالش راهبردی تبدیل شده است. محدودیت های ناشی از تحریم، نوسانات شدید ارزی و افزایش هزینه های تامین، بسیاری از مراکز علمی، تحقیقاتی و صنعتی را با مشکلات جدی مواجه کرده است. در چنین شرایطی، توجه به توان تولید داخلی و توسعه تجهیزات آزمایشگاهی ایرانی، نه تنها بهعنوان یک انتخاب اقتصادی، بلکه به عنوان ضرورتی برای حفظ پایداری زیرساخت های علمی کشور مطرح شده است، ضرورتی که حالا نشانه های آن در بازار تجهیزات آزمایشگاهی بیش از گذشته دیده می شود. تولیدکنندگان داخلی پیشرو مانند رویان ایران، حالا قوی تر از گذشته قدم به میدان گذاشته اند تا با تجهیزات قابل رقابت با برندهای مطرح بتوانند نیاز آزمایشگاه های کشور را مرتفع کنند.
این پیشرفت و توسعه در نمایشگاه ایران ساخت امسال که در آذر ماه برگزار شد، به طور شگفت انگیزی نسبت به سال های گذشته، قابل مشاهده بود.
وابستگی به واردات تجهیزات آزمایشگاهی، چالشی همیشگی برای مراکز علمی و صنعتی
برای دهه ها، بخش قابل توجهی از تجهیزات مورد استفاده در دانشگاه ها، آزمایشگاه های تشخیصی، مراکز تحقیقاتی و صنایع کشور از طریق واردات تامین می شد. بسیاری از مدیران آزمایشگاه ها ترجیح می دادند از برندهای خارجی استفاده کنند. تصمیمی که در مقطعی، به دلیل محدودیت های فنی تولید داخل، قابل درک بود. اما این وابستگی، به تدریج پیامدهای متعددی به همراه داشت.
هزینه بالای خرید تجهیزات آزمایشگاهی خارجی، وابستگی شدید به ارز، دشواری تامین قطعات یدکی و مشکلات خدمات پس از فروش، تنها بخشی از این چالش ها بود. در بسیاری از موارد، خرابی یک قطعه ساده می توانست یک دستگاه را برای ماهها از چرخه فعالیت خارج کند و پروژه های تحقیقاتی یا صنعتی را با تاخیرهای جدی مواجه سازد. این موضوع به ویژه در مراکز پژوهشی و دانشگاهی که زمان نقش کلیدی دارد، آسیب زا بود و نشان می داد اتکای کامل به واردات، راهکار پایداری برای توسعه علمی کشور نیست.
به طور مثال دستگاه NMR اسپکتروسکوپی دانشکده شیمی دانشگاه شهید بهشتی از برند بروکر، برای مدت زمان طولانی به دلیل خرابی یکی از بردها، خارج از چرخه کار شد و مشکلات بسیاری را برای دانشجویان ایجاد کرد. نباید از این مسئله به سادگی گذر کرد که هنوز دانش و فناری ایران این امکان را نمی دهد که دستگاه های بسیار پیچده آزمایشگاهی مانند انواع دستگاه های اسپکتروسکوپی و کروماتوگرافی ساخته شوند. اما با روند رو به رشد با این سرعت چشمگیر در آینده به تولید این قبیل دستگاه ها نیز نزدیک می شویم.
تحریم ها و نوسانات شدید ارزی، محرک اهمیت بیشتر به تولید داخل
تحریم های بین المللی و نوسانات شدید نرخ ارز، نقطه عطفی در نگاه به تجهیزات آزمایشگاهی داخلی ایجاد کرد. افزایش ناگهانی قیمت ارز باعث شد هزینه تامین تجهیزات خارجی چند برابر شود و بسیاری از مراکز علمی و صنعتی، عملا توان به روزرسانی یا حتی نگهداری تجهیزات خود را از دست بدهند. از طرف دیگر، شدت گرفتن تحریم ها باعث شد عملا ارتبط گرفتن با شرکت های تولیدکننده خارجی قطع شود و خدمات پس از فروش اصلی وجود نداشته باشد.
در چنین فضایی، تولید داخل از یک گزینه جانبی به یک راهکار جدی تبدیل شد. مدیران آزمایشگاه ها به تدریج متوجه شدند که در کنار نام برند، عواملی مانند کارایی، دسترسی به خدمات فنی، سرعت تامین قطعات و پشتیبانی مستمر اهمیت بیشتری دارد. همین تغییر نگرش، مسیر را برای رشد تولیدکنندگان داخلی و افزایش سهم تجهیزات آزمایشگاهی ایرانی در بازار هموار کرد. مسیری که امروز نتایج آن بهوضوح قابل مشاهده است.
افزایش کیفیت و حجم تولید تجهیزات آزمایشگاهی ایران، از مونتاژ تا طراحی و تولید
نخستین گام های تولید تجهیزات آزمایشگاهی در داخل کشور، بیشتر به مونتاژ محدود می شد. اما این روند به مرور تغییر کرد. تولیدکنندگان داخلی با اتکا به دانش فنی مهندسان ایرانی و همکاری با دانشگاه ها و مراکز پژوهشی، به سمت طراحی مهندسی، بومی سازی قطعات و ارتقای استانداردهای کیفی حرکت کردند.
امروزه بسیاری از تجهیزات آزمایشگاهی ایرانی مانند سانتریفیوژ، آون، انکوباتور، اتوکلاو، نه تنها پاسخگوی نیازهای پایه آزمایشگاه ها هستند، بلکه در برخی حوزه ها با نمونه های خارجی رقابت می کنند. کنترل کیفیت دقیق، تطبیق با شرایط اقلیمی و نیازهای خاص بازار ایران و امکان سفارشی سازی، از جمله مزایایی است که در روند تکامل تولید داخل شکل گرفته است. این تحول نشان می دهد که صنعت تجهیزات آزمایشگاهی در کشور، از مرحله آزمون و خطا عبور کرده و به بلوغ نسبی رسیده است.
استقبال مراکز علمی، دانشگاهی و صنعتی از تجهیزات ساخت داخل
در سال های اخیر، نشانه های روشنی از تغییر نگرش مصرفکنندگان تجهیزات آزمایشگاهی دیده می شود. دانشگاه ها، مراکز پژوهشی و حتی صنایع بزرگ، بیش از گذشته به استفاده از تجهیزات ساخت داخل روی آورده اند. تجربه های موفق از عملکرد این تجهیزات، نقش مهمی در افزایش اعتماد به تولیدات داخلی داشته است.
بسیاری از مراکز گزارش داده اند که استفاده از تجهیزات آزمایشگاهی ایرانی، نه تنها از نظر فنی رضایت بخش بوده، بلکه از نظر خدمات پس از فروش و پشتیبانی نیز مزایای قابل توجهی داشته است. این استقبال تدریجی، نشان می دهد که بازار در حال عبور از نگاه صرفا برندمحور به سمت ارزیابی واقعی عملکرد و کارایی تجهیزات است.
البته این موضوع قابل کتمان نیست که ایجاد شدن فضای رقابتی بین شرکت های تولیدکننده داخلی در زمینه اعتمادسازی برند و کیفیت دستگاه ها و خدمات پس از فروش، زمینه افزایش کیفیت تولید را بیشتر می کند.
نقش شرکت های ایرانی در توسعه زیرساخت های آزمایشگاهی کشور
در این میان، شرکت های ایرانی فعال در حوزه تجهیزات آزمایشگاهی نقش کلیدی در توسعه زیرساخت های علمی کشور ایفا کرده اند. برخی از این مجموعه ها با تمرکز بر تجهیزات تخصصی آزمایشگاهی، تلاش کردهاند زنجیره ای کامل از تامین، پشتیبانی و آموزش را در داخل کشور ایجاد کنند.
تنوع محصولات، ارائه خدمات فنی در دسترس و شناخت دقیق نیاز آزمایشگاه های ایرانی، باعث شده این شرکت ها به بازیگران موثر بازار تبدیل شوند. این رویکرد، علاوه بر کاهش وابستگی به واردات، به تقویت اکوسیستم علمی و صنعتی کشور نیز کمک کرده و مسیر توسعه پایدار تجهیزات آزمایشگاهی را هموار ساخته است.
کیفیت، خدمات و قیمت؛ سه عامل تعیین کننده در رقابت با نمونه های خارجی
رقابت میان تجهیزات آزمایشگاهی ایرانی و نمونه های خارجی، امروز بیش از هر زمان دیگری بر سه محور اصلی کیفیت، خدمات و قیمت متمرکز شده است. تولیدکنندگان داخلی تلاش کرده اند با ارتقای استانداردهای ساخت و کنترل کیفیت، فاصله فنی با برندهای خارجی را کاهش دهند.
در کنار کیفیت، خدمات پس از فروش و آموزش کاربران به عنوان یک مزیت رقابتی جدی مطرح است. دسترسی سریع به تیم فنی و کاهش هزینه های تعمیر و نگهداری، عواملی هستند که بسیاری از مراکز را به سمت انتخاب تجهیزات داخلی سوق داده اند. قیمت تمام شده منطقی تر نیز، در شرایط محدودیت بودجه، نقش تعیین کننده ای در این انتخاب دارد.
آینده تجهیزات آزمایشگاهی ایرانی از تامین نیاز داخل تا صادرات به کشورهای منطقه
چشم انداز آینده تجهیزات آزمایشگاهی ایرانی، فراتر از تامین نیاز داخل ترسیم می شود. با رشد شرکت های دانش بنیان، ارتقای فناوری و افزایش تجربه تولیدکنندگان، امکان حضور در بازارهای منطقه ای نیز فراهم شده است. کشورهای همسایه که شرایط اقتصادی و نیازهای مشابهی دارند، می توانند مقصد بالقوه صادرات تجهیزات آزمایشگاهی ایرانی باشند.
تحقق این چشمانداز، مستلزم حمایت مستمر از تولید داخل، سرمایهگذاری در تحقیق و توسعه و تقویت همکاری میان صنعت و دانشگاه است. مسیری که در صورت تداوم، می تواند جایگاه ایران را در زنجیره تامین تجهیزات آزمایشگاهی منطقه ارتقا دهد.